Μανιφέστο Σταύρου Τορνέ

by

Με την αφορμή μιας προβολής, κάποια κείμενα του Σταύρου Τορνέ (1932-1988), ενός από τους πιο σημαντικούς έλληνες κινηματογραφιστές, μιας περίπτωσης εντελώς ιδιαίτερης, ενός ανθρώπου παθιασμένου, που “έκανε κινηματογράφο όπως ανέπνεε”.

Γιατί κάνω κινηματογράφο
(Ισχυρισμός)

Ο κινηματογράφος δεν είναι το έργο των δισεκατομμυρίων.

Ο κινηματογράφος δεν είναι έργο αστέρων.

Ο κινηματογράφος δεν είναι το θέαμα των πολυεθνικών.

Ο κινηματογράφος δεν είναι εγγραφή βιντεοταινίας.

Ο κινηματογράφος δεν είναι έργο της όμορφης φωτογραφίας, του τέλειου πλαισίου, της καθαρής κατά συνθήκην ηχητικής μπάντας, της πλούσιας σκηνογραφίας.

Ο κινηματογράφος δεν υπάρχει χωρίς φιλμ. Αλλά ένα φιλμ υπάρχει μόνο όταν ξεκινά από την απόφαση βαθιά μέσα απ’ τα σπλάχνα εκείνου που το κάνει. Και όχι από την ηλίθια αποφασιστικότητα των προγραμματιστών, χειριστών της κουλτούρας, παραγωγών της ψωλής, στελεχών επιχειρήσεων, λειτουργών διαφόρων, τραπεζιτών, γραφειοκρατών, βοηθητικών.

Ο κινηματογράφος είναι τα δικά μας φιλμ.

Ο κινηματογράφος είναι η άρνηση του τεχνικισμού και της σημειολογίας.

Ο κινηματογράφος είναι ο τόπος που εσύ και εγώ γνωριζόμαστε, «εγώ» και άλλοι αγκαλιαζόμαστε.

Ο κινηματογράφος είναι όλα τα έργα που δεν έγιναν αλλά θεάθηκαν εκστατικά μέσα στην έκρηξη της ύπαρξης.

Ο κινηματογράφος είναι η απελευθερωτική προσήλωση του περιθωρίου στην αναζήτηση του ατομικού κόσμου.

Ο κινηματογράφος είναι ο χώρος της κατάρας και της μέθης.

Ο κινηματογράφος είναι η αιώνια αναλογία του είναι.

Ο κινηματογράφος είναι η κοινωνία που αναπαράγεται κάτω από μία μοναδική συνθήκη: να αφήσει να διαφανεί το είναι, ο χρόνος (κόσμος), πίσω από τις πλευρές του λογισμού.

Ο κινηματογράφος είναι το σημείεο συνάντησης-σύγκρουσης μεταξύ του πραγματικού και του αδιανόητου, του φανταστικού και του αδύνατου.

Ο κινηματογράφος είναι αυτή η υπόσχεση-απειλή: η επιστροφή του ασύλληπτου, η τόλμη του απρόβλεπτου.

Ο κινηματογράφος δεν είναι οι ταινίες που παίζονται στην τηλεόραση.

Ο κινηματογράφος δεν είναι τα δασκαλέματα των ειδικών.

Σταύρος Τορνές

Το εισαγωγικό σημείωμα με το οποίο ο Τορνές παρουσίασε την υπόθεση του Μπαλαμού (1982).

Μπαλαμός είναι ταινία

Ήθελα να αγοράσω ένα άλογο, που θα με πήγαινε σε τόπους όπου ο άνθρωπος δύσκολα μπορεί να φτάσει.
Ήρθα σε επαφή με τον κόσμο των τσαμπάσηδων και δεν αγόρασα άλογο.
Άρχισα την ταινία, έχοντας ζωντανή την επιθυμία για τ’άλογο. Ο τσαμπάσης Κυριάκος είναι αυτός που με οδήγησε σε τόπους όπου η μηχανή λήψης δεν φτάνει εύκολα.
Γεννήθηκε το πρόσωπο Μπαλαμός, όπως δηλώνει τ’όνομά του, άνθρωπος που εκστασιάζεται πάντα σε ταξίδι.
Ο Μπαλαμός δεν δείχνει να ‘χει κάποιους σκοπούς συγκεκριμένους. Περπατάει ονειροπαρμένος και μπαίνει στις καταστάσεις όπως αυτές παρουσιάζονται, χωρίς καμιά επιφύλαξη.
Κάθε τόσο συναντάει τον Κυριάκο που, μεταμορφωμένος πότε σαν Μεγάλο Αφεντικό, πότε σαν ζωέμπορας ή σαν ιερέας Χαλδαίος, ασκεί πάνω του μια ακταμάχητη έλξη.
Προχωρώντας έτσι, ο χρόνος πάυει να είναι όριο.
Ο Μπαλαμός φτάνει κατηγορούμενος στον Μεσαίωνα, σαν σκλάβος στην αρχή του χριστιανισμού, ακούει τον χρησμό της μάντισσας στο ποτάμι, φιλάει το χέρι του Προφήτη που έχει δει σταυρωμένο τον Χριστό και, μέσα στον Όλυμπο, ο Μπαλαμός μεταμορφώνεται σε Δράκουλα που βαμπιρίζει άλογα.
Χάνει τη χάρη που του δόθηκε, την ικανότητα να συνεχίσει.
Ταξιδεύει με ταξί, όπως όλος ο κόσμος.
Ο Μπαλαμός είναι ταινία.

Το εισαγωγικό σημείωμα με το οποίο ο Τορνές παρουσίασε την υπόθεση της Καρκαλούς (1984).

Καρκαλού

Καρκαλού είναι ένα φιλμ πάνω στην αληθοφάνεια.
Ένας κάποιος άνθρωπος αλλά ώριμος, ένα άμεσο υπαρξιακό παρόν ακραία περιορισμένο, είναι αποκλεισμένος από το μέλλον.
Αλλά και το παρελθόν δεν είναι πια μια αστείρευτη πηγή τρυφερών αναμνήσεων.
Χωρίς πικρία ψάχνει να παίξει το τελευταίο χαρτί.
Μπάζει στο παιχνίδι τον ακροατή, καταστάσεις που δημιουργεί μέσα σ’ ένα κλίμα προσποίησης, διάφορες καταστάσεις με αληθοφάνεια.
Αλλά και οι σχέσεις ανάμεσα στους δύο έχουν χαρακτήρα προσποίησης.
Ο νεαρός, ένας οποιοσδήποτε οδηγός ταξί που μεταφέρει ό,τι βρίσκει μπροστά του, μπαίνει στο παιχνίδι χωρίς επιφυλάξεις και τα καταφέρνει να ζωντανέψει μερικές στιγμές από το παρελθόν του άλλου. Ταυτίζεται με τις καταστάσεις και τα πρόσωπα. Αλλά με το να ταυτισθεί χάνει την ικανότητα να δώσει συνέχεια στο παιχνίδι. Το παιχνίδι σταματάει εκεί, γιατί είναι περιορισμένο, όπως και το παρόν του τύπου.
Είναι ένα φιλμ πάνω στον θάνατο;
Και αυτό, αλλά και ένα φιλμ πάνω στη δημιουργικότητα, παιγμένη σαν τελευταίο χαρτί. Μια φορά παίρνοντας φόρμα η δημιουργικότητα πεθαίνει, όχι γιατί δεν έχει τίποτα άλλονα πει, αλλά εντελώς ξαφνικά, έτσι, σαν έκπληξη, ίσως όπως ο ίδιος ο θάνατος. Ναι, το χαρτί Καρκαλού μπλοφάρει.
Αλλά με την αληθοφάνεια ανακτάει την τρέλα και τον ιδεαλισμό.

Από συνέντευξη στους Γιώργο Σπανό και  Μιχάλη Μένεγο. Συζητούν για το πώς έβλεπε ο ίδιος ο Τορνές το ότι οι ταινίες του γυρίζονταν με  ελάχιστα χρήματα.

-Δηλαδή δεν είναι επιδίωξη το χαμηλό κόστος.
– Όχι βρε παιδί μου, το χαμηλό κόστος είναι μια διέξοδος να μπορείς να κάνεις κινηματογράφο. Δηλαδή και με χώμα αν πρέπει, πρέπει να κάνεις σε τελευταία ανάλυση. Εδώ έχω πει από τ´ αμίμητα, που λένε: «Έχουμε να φάμε; συνεχίζει η ταινία. Σταματήσαμε να τρώμε; δεν μπορούμε να πάμε παρακάτω».

Ένα κειμενάκι του Βακαλόπουλου για την Καρκαλού, δημοσιευμένο στο Αντί το 1984.

Κανένα κωδικοποιημένο κινηματογραφικό ύφος

Παρασκευή 5.10.84: Καρκαλού
Στην απογευματινή προβολή του πληροφοριακού τμήματος προβάλλεται η κομμένη από την προκριματική επιτροπή Καρκαλού του Σταύρου Τορνέ, πιονιέρου του νέου ελληνικού κινηματογράφου, ασυμβίβαστης προσωπικότητας που ένιωσε τον κινηματογράφο στο πετσί του. Το 1982 ο Μπαλαμός, η προηγούμενη ταινία του, είχε σφυριχτεί άγρια από την αίθουσα. Δυο χρόνια αργότερα η Καρκαλού αποσπά το πιο θερμό χειροκρότημα. Ο Τορνές σηκώνει τη γροθιά και βγαίνει από την αίθουσα.
Ο κινηματογράφος του Τορνέ θέτει πριν από κάθε τι άλλο ένα ανθρωπολογικό πρόβλημα: σε μια ταινία αυτός που κοιτάζει ( ο κινηματογραφιστής) είναι υποχρεωμένος να καθοδηγηθεί και να γίνει κομμάτια από αυτόν που βλέπει, πρέπει να δείξει τυφλή εμπιστοσύνη σ’ ένα πραγματικό σώμα με σάρκα και οστά ( ο ηθοποιός είναι μια πολύ σχετική έννοια για την ανθρώπινη παρουσία στις ταινίες του Τορνέ). Ένα τέτοιο σώμα αποτελεί στην Καρκαλού ο Στέλιος Αναστασιάδης, ο άνθρωπος που ζει τον θάνατό του τριγυρίζοντας σε μια παράξενη γεωγραφία, που ανακατεύει τη μνήμη με τις φαντασιώσεις, την παιδική ηλικία με τη μαγειρική, τη γυναίκα Καρκαλού με τον κινηματογράφο (η αριστουργηματική σκηνή στην παράγκα). Φιλμάροντας μ’ ένα αίσθημα απόλυτης ελευθερίας ο Τορνές αποδεικνύει (όπως και στον Μπαλαμό) ότι η πνευματικότητα είναι μια υπόθεση ακρίβειας, ενώ αντίθετα η σχηματικότητα έχει ανάγκη πάντα μια κάποια αοριστία για να υπάρξει. Έτσι η Καρκαλού, μοναδικό δείγμα υπερβατικού κινηματογράφου στην Ελλάδα, καταφέρνει να ολοκληρώσει το αισθητικό της «σύστημα» εξαντλώντας την υλικότητα των αντικειμένων που κινηματογραφούνται. Η υπέρβαση γεννιέται μόνο τη στιγμή που τα νταμάρια γίνονται χειροπιαστά, σχεδόν απτά για τον θεατή, οι καταστάσεις γίνονται πνευματικές (τοπία του μυαλού) σε ακραία ρεαλιστικές συνθήκες. Οι ηθοποιοί αποτελούν σώματα που πάλλονται, χωρίς να ανήκουν στην υστερία καμιάς δραματουργίας γνωστής εκ των προτέρων, κανενός κωδικοποιημένου κινηματογραφικού είδους.

Και η αποτίμηση του Βακαλόπουλου, από συνέντευξή του το 1989, ένα χρόνο μετά το θάνατο του Τορνέ. (Σημ: Ο Βακαλόπουλος έπαιξε στο Ένας Ερωδιός Για τη Γερμανία).

Ο Τορνές ήταν ένα σημείο αναφοράς, είχε μια ανυποχώρητη σχέση με τα πράγματα, γεγονός που πέρασε και στις ταινίες του, οι οποίες καιγόντουσαν από μια ανθρωπολογική ματιά. Σύμφωνα με την άποψή του, ο κάθε άνθρωπος ή ο κάθε τόπος που φιλμάρεις έχει περισσότερη σημασία από σένα που βρίσκεσαι πίσω από την κάμερα. Μέχρι τον Μπαλαμό είχαμε ταινίες όπου υπήρχε μια κυριαρχία του σκηνοθέτη πάνω τους. Ο Τορνές υποτάχθηκε στην πραγματικότητα που είχε μπροστά του. Άρχισε ένα ταξίδι σ’ αυτόν τον παράξενο χώρο που λέγεται Ελλάδα. Παραδόθηκε στους χώρους και τους ανθρώπους, στις σχέσεις που είχε μαζί τους. Αυτό ήταν ένα τρομακτικό ρήγμα. Αν αυτή τη στιγμή γίνεται ή πρόκειται να γίνει κάτι, όλοι απ’ αυτό το ρήγμα θα περάσουμε. Ο Αβδελιώδης, για παράδειγμα, πέρασε απ’ αυτό, είτε συνειδητά είτε όχι. Ο Τσιώλης το ίδιο, κι αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί έχει προϋπηρεσία στον παλίο, εμπορικό κινηματογράφο.

Τα παραπάνω κείμενα αντλήθηκαν από το λεύκωμα του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης για τον Τορνέ (εκδ. Καστανιώτη, 2001) και την Ονειρική Υφή Της Πραγματικότητας, συλλογή κειμένων του Χρήσου Βακαλόπουλου (εκδ. Εστία, 2005) .

Εδώ ένα ντοκυμαντέρ του Σταύρου Καπλανίδη για τον Τορνέ.

Η Καρκαλού προβάλλεται στο βιβλιοπωλείο Ιανός, την Τετάρτη 10 Φεβρουαρίου, στις 9:30. Προλογίζει ο επίσης σπουδαίος σκηνοθέτης Δήμος Αβδελιώδης. Έχω κάποια επιφύλαξη σχετικά με το χώρο της εκδήλωσης, αλλά η ταινία προτείνεται ανεπιφύλακτα.
Μπαλαμός και Ντανίλο Τρέλες βρίσκονται στο αρχείο του dystropop απ’ όπου θα βγουν για να προβληθούν σε ιδιωτική προβολή ΠέντεΚάππα. Προσεχώς.

Tags:

4 Responses to “Μανιφέστο Σταύρου Τορνέ”

  1. κάγγελος Says:

    μπράβο

  2. d.k. Says:

    fovero grapto

  3. tarzan Says:

    apisteuti tainia telika! na provlithei kai sta alla meli 5k

  4. d.k. Says:

    και εις άλλα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: